ESG MA’LUMOTLARINI OSHKOR ETISHNING RIVOJLANAYOTGAN IQTISODIYOTLARDA BANK RENTABELLIGI VA BOZOR QIYMATIGA TA’SIRI: O‘ZBEKISTON MISOLIDA

Mualliflar

DOI:

https://doi.org/10.60078/2992-877X-2025-vol3-iss12-pp128-146

Annotasiya

Ushbu tadqiqot O‘zbekiston misolida Markaziy Osiyoda tez sur’atlar bilan moliyaviy va barqarorlik islohotlarini amalga oshirayotgan, ammo ilmiy jihatdan hali yetarlicha o‘rganilmagan rivojlanayotgan iqtisodiyot sifatida atrof-muhit, ijtimoiy va korporativ boshqaruv (ESG) ma’lumotlarini oshkor etishning bank rentabelligi hamda bozor qiymatiga ta’sirini o‘rganadi. 2015–2024 yillar oralig‘ida faoliyat yuritgan 22 ta tijorat bankining panel ma’lumotlari asosida yillik va barqarorlik hisobotlarining tizimli kontent tahlili orqali maxsus tuzilgan ESG oshkor etish indeksi shakllantirildi. Moliyaviy ko‘rsatkichlar O‘zbekiston Markaziy bankining ochiq ma’lumotlaridan olindi. Bank rentabelligi ko‘rsatkichi sifatida sof foyda marjasi (Net Profit Margin), bozor qiymatini baholash uchun esa Tobin Q koeffitsienti va bozor kapitallashuvi ishlatildi. Endogenlik va kuzatilmaydigan farqlarni hisobga olish maqsadida fiksirlangan ta’sirlar (FE), tasodifiy ta’sirlar (RE) hamda tizimli umumlashtirilgan momentlar usuli (System GMM) modellari qo‘llanildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, yuqori darajadagi ESG ma’lumotlarini oshkor etish bank rentabelligi bilan ijobiy bog‘liq. Diqqatga sazovor tomoni shundaki, ushbu bog‘liqlik asosan “boshqaruv” (G) komponenti tomonidan shakllanadi, “atrof-muhit” (E) va “ijtimoiy” (S) omillarning esa statistik jihatdan sezilarli ta’siri aniqlanmadi. Bu holat o‘tish davridagi iqtisodiyotlarda ESG o‘lchovlarining kontekstga xos ahamiyatini ta’kidlaydi. Natijalarning ishonchliligi kechiktirilgan modellardan, mulkchilik shakliga qarab sub-namuna tahlillaridan hamda muqobil ESG ko‘rsatkichlaridan foydalangan mustahkamlovchi testlar orqali tasdiqlandi. Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonning amaldagi institutsional muhitida korporativ boshqaruv islohotlari faol olib borilayotgan va “yashil moliya” infratuzilmasi endigina shakllanayotgan bir sharoitda  kuzatuv kengashi faoliyati, risklarni boshqarish va korrupsiyaga qarshi mexanizmlar bo‘yicha oshkoralik operatsion samaradorlikni hamda manfaatdor tomonlar ishonchini oshiradi, bu esa sof foyda marjasining o‘sishiga olib keladi. Mazkur tadqiqot Markaziy Osiyoda ESG va moliya o‘rtasidagi bog‘liqlik bo‘yicha mavjud ilmiy adabiyotlarni boyitadi hamda ESG komponentlarining moliyaviy ahamiyatiga oid umumiy yondashuvlarni qayta ko‘rib chiqishga turtki beradi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, islohotlarning dastlabki bosqichidagi iqtisodiyotlarda “boshqaruv” komponenti eng muhim moliyaviy ahamiyatga ega bo‘lgan ustun hisoblanadi. Ushbu xulosalar tartibga soluvchilar, bank menejerlari va xalqaro investorlar uchun muhim amaliy ahamiyatga ega: ishonchli boshqaruvga oid ma’lumotlarni oshkor etishni ustuvor yo‘nalish sifatida belgilash moliyaviy natijalarni yaxshilash va bozor legitimligini mustahkamlashning samarali strategik yo‘lidir. O‘zbekistonning “Yashil iqtisodiyot rivojlanishi bo‘yicha milliy strategiyasi”ni amalga oshirish jarayonida ushbu tadqiqot bank sektorida ESG integratsiyasini bosqichma-bosqich va institutsional xususiyatlarni inobatga olgan holda yo‘lga qo‘yish uchun empirik asos yaratadi.

Kalit so‘zlar:

ESG ma’lumotlarini oshkor etish bank rentabellig sof foyda marjasi boshqaruv (G) komponenti rivojlanayotgan iqtisodiyotlar barqaror moliya moliyaviy samaradorlik korporativ boshqaru yashil bank ish

Bibliografik manbalar

Arayssi, M., Jizi, M., & Tabaja, H. (2020). The effect of ESG performance on bank profitability: Evidence from the Middle East and North Africa. Journal of Sustainable Finance & Investment, 10(4), 355–375. https://doi.org/10.1080/20430795.2020.1755210

Barney, J. (1991). Firm resources and sustained competitive advantage. Journal of Management, 17(1), 99–120. https://doi.org/10.1177/014920639101700108

Central Bank of Uzbekistan. (2023). Green finance roadmap and sustainability reporting guidelines. Tashkent: Author.

Chapple, L., Chatterjee, S., & Werner, T. (2021). ESG and financial performance: Evidence from BRICS banks. Sustainability Accounting, Management and Policy Journal, 12(5), 987–1012. https://doi.org/10.1108/SAMPJ-01-2021-0023

Dhaliwal, D. S., et al. (2011). Voluntary nonfinancial disclosure and the cost of equity capital: The case of corporate social responsibility reporting. The Accounting Review, 86(1), 59–100. https://doi.org/10.2308/accr.05868

Freeman, R. E. (1984). Strategic management: A stakeholder approach. Pitman.

Friede, G., Busch, T., & Bassen, A. (2015). ESG and financial performance: Aggregated evidence from more than 2000 empirical studies. Journal of Sustainable Finance & Investment, 5(4), 210–233. https://doi.org/10.1080/20430795.2015.1118917

Godfrey, J. M., Merrill, C. B., & O’Donovan, G. (2022). ESG disclosure and bank valuation in Europe: The moderating role of regulatory pressure. European Financial Management, 28(2), 432–461. https://doi.org/10.1111/eufm.12310

Gómez-Bezares, F., Gómez-Bezares, C., & Vargas-Hidalgo, L. (2022). ESG performance and financial outcomes in Latin American banks. Emerging Markets Review, 52, 100912. https://doi.org/10.1016/j.ememar.2022.100912

Goss, A., & Roberts, G. S. (2011). The impact of corporate social responsibility on the cost of bank loans. Journal of Banking & Finance, 35(7), 1794–1810. https://doi.org/10.1016/j.jbankfin.2010.12.002

Hart, S. L. (1995). A natural-resource-based view of the firm. Academy of Management Review, 20(4), 986–1014. https://doi.org/10.5465/amr.1995.9512080033

Khan, M., Serafeim, G., & Yoon, A. (2016). Corporate sustainability: First evidence on materiality. The Accounting Review, 91(6), 1697–1724. https://doi.org/10.2308/accr-51396

Khanna, T., & Palepu, K. (1997). Why focused strategies may be wrong for emerging markets. Harvard Business Review, 75(4), 41–51.

Li, X., Zhang, Y., & Zhao, L. (2021). Governance disclosure and bank performance: Evidence from China. Pacific-Basin Finance Journal, 69, 101628. https://doi.org/10.1016/j.pacfin.2021.101628

Margolis, J. D., & Walsh, J. P. (2003). Misery loves companies: Rethinking social initiatives by business. Administrative Science Quarterly, 48(2), 268–305. https://doi.org/10.2307/3556659

Nguyen, T. T., Ntim, C. G., & Malagila, J. (2020). Board diversity and corporate social responsibility: Evidence from ASEAN. Journal of Business Ethics, 166(4), 785–807. https://doi.org/10.1007/s10551-019-04159-3

Orlitzky, M., Schmidt, F. L., & Rynes, S. L. (2003). Corporate social and financial performance: A meta-analysis. Organization Studies, 24(3), 403–441. https://doi.org/10.1177/0170840603024003910

Suchman, M. C. (1995). Managing legitimacy: Strategic and institutional approaches. Academy of Management Review, 20(3), 571–610. https://doi.org/10.5465/amr.1995.9508080331

Tang, D. Y., & Luo, Y. (2022). ESG reporting in state-owned enterprises: Evidence from China. Journal of Corporate Finance, 74, 102203. https://doi.org/10.1016/j.jcorpfin.2022.102203

UNEP Finance Initiative. (2019). Principles for Responsible Banking. United Nations Environment Programme. https://www.unepfi.org/banking/principles-for-responsible-banking/

Yuklashlar

Nashr qilingan

Qanday qilib iqtibos keltirish kerak

Jalalov, M. (2025). ESG MA’LUMOTLARINI OSHKOR ETISHNING RIVOJLANAYOTGAN IQTISODIYOTLARDA BANK RENTABELLIGI VA BOZOR QIYMATIGA TA’SIRI: O‘ZBEKISTON MISOLIDA . Iqtisodiy Taraqqiyot Va Tahlil, 3(12), 128-146. https://doi.org/10.60078/2992-877X-2025-vol3-iss12-pp128-146