Мақолада солиқ органлари ва солиқ тўловчилар ўртасидаги муносабатларни мувофиқлаштириш йўналишлари кенг таҳлил қилинган. Солиқ органлари ва солиқ тўловчилар ўртасида уйғун муносабатларни йўлга қўйиш иқтисодиёт барқарорлиги, бюджет тушумларининг ўз вақтида ва тўлиқ тушишига, шу билан бирга аҳолининг турмуш сифати ва жамият фаровонлигини оширишга хизмат қилади. Солиқ тўловчиларнинг амалдаги солиқ солиш жараёнини ижобий қабул қилиши ва солиқларни ўз вақтида тўлашга розилигини таъминлаш давлат ва жамият ўртасидаги ишончли муносабатларнинг шаклланиши учун муҳим омил ҳисобланади. Мақолада солиқ органлари ва солиқ тўловчилар ўртасидаги муносабатларнинг асосий йўналишлари, яъни солиқ қонунчилигини такомиллаштириш, солиқ юкини оптималлаштириш, солиқ тўловчиларга тушунтириш ва маслаҳат бериш хизматларини яхшилаш, солиқ органлари фаолиятида шаффофликни таъминлаш каби масалаларга ҳам эътибор қаратилган. Солиқ солиш тизимини такомиллаштириш орқали давлат бюджетининг барқарорлигини таъминлаш ва фуқароларнинг солиқ юкини адолатли тақсимлашга эришиш мумкинлиги таъкидланган.

авлат солиқ сиёсатининг асосий вазифаси бўлиб, мамлакат иқтисодиётнинг барча тармоқлари учун оптимал даражасига эришилган солиқ юкини сақлаб қолишга асосланган ҳолда барча даражадаги бюджетлар ўртасидаги мувозанатни таъминлашдан иборатдир. Мазкур йўналишда самарали солиқ сиёсатини амалга ошириш кўп жиҳатдан ҳудудлар барқарор иқтисодий ривожланишни таъминлашга қодир бўлган солиқ потенциалини даражасига боғлиқдир. Солиқ потенциали ҳудудлар учун ўзига хос “хавфсизлик ёстиғи” бўлиб, солиқ потенциалини самарали баҳолаш, шакллантириш ва тегишли даражада сақлаш давлат бюджети даромадлари манбаси барқарорлигини муҳим шартидир.

Мазкур монографияда сoлиқ тaҳлили - иқтисодий таҳлилнинг таркибий қисми эканлиги илмий асосланган.
Монография солиқ таҳлилининг назарий ва ҳуқуқий асослари, рақамлаштириш воситасида солиқларни таҳлил қилиш методологиясини такомиллаштириш, камерал солиқ текширувларини ўтказишда солиқ таҳлилидан фойдаланиш методологияси, мол-мулк ва ресурс солиқлари таҳлили методологиясини такомиллаштириш ҳамда солиқ юки ва солиқлар йиғилувчанлиги кўрсаткичлари таҳлилини такомиллаштириш каби масалаларни ўзида қамраб олгaн.
Монография солиқ таҳлилига оид тадқиқот натижаларини ўз ичига қамраб олган. Бухгалтерия ҳисоби, иқтисодий таҳлил, аудит ва солиқ тизимидаги мутахассисликлар ва шу йўналишдаги илмий тадқиқотларни олиб бораётган изланувчиларга мўлжалланган.
Монография Тошкент давлат иқтисодиёт университети ҳузуридаги “Ўзбекистон иқтисодиётини ривожлантиришнинг илмий асослари ва муаммолари” илмий тадқиқот маркази Илмий кенгашининг 2023 йил 27 январдаги 1/5-сон қарори билан чоп этишга тавсия қилинган.

Бугунги бозор иқтисодиётига асосланган жамиятда иқтисодиётни ривожлантириш учун давлатнинг тартибга солувчи роли ортиб, давлат харажатлари ўсиб боради, уларни қоплашда эса солиқ тушумларидан фойдаланилади. Шу ўринда давлат ўзининг солиқ сиёсатини ишлаб чиқишига зарурат туғилиб, уни тўғри йўлга қуйилиши муҳим ҳисобланади. Солиқ сиёсати мамлакатнинг солиқ тизимини қуриш ёки ислоҳ қилишда ўзига хос муҳим қарор ҳисобланади.

Ўзбекистонда яширин ва норасмий иқтисодиёт улуши юқори бўлиб, уни қисқартиришда институционал ислоҳотлар билан бир қаторда аҳолининг молиявий саводхонлигини ошириш муҳим омил ҳисобланади.

Монография солиқ тизимини трансформациялашда солиқ таҳлилининг таъсирини баҳолаш, солиқ таҳлилининг фискал сиёсат самарадорлигига таъсирининг баҳолашга методологик ёндашувлар, барқарор иқтисодий ўсишда солиқларнинг аҳоли турмуш даражасига таъсирини тадқиқ қилишга илмий ёндашувлар, солиқ тўловчиларнинг фаолиятига солиқ текширувларининг таъсири таҳлили, солиқ юкини камайтиришда солиқ таҳлилининг таъсири таҳлили, молиявий ҳисобот сифатини оширишда солиққа тортиш, мустақил аудит ва ички назоратнинг ўрни, Ўзбекистонда рақамли иқтисодиёт ва электрон тижоратни солиққа тортиш йўллари, солиққа тортишни рақамлаштириш орқали такомиллаштириш ҳамда рақамли молиявий активларни солиққа тортиш истиқболлари каби масалаларни ўзида мужассамлаштиргaн.

Солиқ қонунчилигининг беқарорлиги, мураккаблиги ва ноаниқлиги, яққол фискал хусусияти (солиқ солишнинг тартибга солиш функциясининг ролини пасайтириш) инвестиция, инновация ва тадбиркорлик фаолиятини рағбатлантириш, ишлаб чиқаришни кенгайтиришга салбий таъсир этади.

Ҳар бир мамлакат ўзи танлаган иқтисодиётини ривожлантириш йўлидан борар экан, доимо қийинчиликларга дуч келади ва қийинчиликлар турли хил омиллар таъсирида вужудга келади. Улардан энг асосийларидан бири бу солиқ сиёсати соҳасидаги қийинчиликлар, солиқ юкининг нотекис ривожланиши кабиларни мисол қилиш мумкин

Cўнгги йилларда бюджет-cолиқ тизимидаги ўзгаришлар бюджетга солиқ тушумлари йилдан-йилга ортиб бораётганлигини ва айниқса импорт бўйича ундирилган солиқларнинг солиқ тушумларидаги улушидаги ўсиши сезиларли даражада эканлигидан кўриш мумкин.

Ўзбекистонда сўнгги йилларда солиқ сиёсатини тубдан такомиллаштириш мақсадида бир қатор муҳим ислоҳотлар амалга оширилаётганлиги кузатилмоқда. Хусусан, 2019 йилдан бошлаб солиқларга оид ҳуқуқий-меъёрий ҳужжатлар ислоҳоти, электрон ҳисоб фактуралар, онлайн касса аппаратлари жорий этилиши солиқ тушумларини ошириш ва яширин иқтисодиётини қисқартириш йўналишида салмоқли олға силжиш имконини берди. Д

Ҳар бир мамлакатнинг иқтисодий тараққиёти тадбиркорликнинг ривожланиши билан бевосита боғлиқ. Бозор иқтисодиётига ўтиш ва унинг барқарорлигини таъминлаш тадбиркорлик субъектларини мақсадида давлатлар қўллаб-қувватлашнинг томонидан самарали механизмларидан бири солиқ имтиёзларини жорий этиш ҳисобланади. Тадбиркорлик субъектлари учун солиқ имтиёзларини беришнинг бир қанча афзалликлари мавжуд бўлиб, улар иқтисодий самарадорликни оширишда, рақобатбардошликни кучайтиришда ва инновацияларни жадаллаштиришда муҳим аҳамият касб этади.

Солиқ таҳлили солиқ қонунлари ва қоидаларини шакллантиришда ҳал қилувчи роль ўйнайди

Маълумки, республикамизда солиқ тизимидаги ислоҳотлар асосан янги мазмундаги қонун ва қонуности меъёрий ҳужжатларни қабул қилиш ва уларни иқтисодиётнинг ҳозирги босқичидаги мазмунига мос ҳолда такомиллаштириб боришни тақозо этади.

Солиқ имтиёзлари Ўзбекистонда ижтимоий-иқтисодий тараққиётни таъминлашда муҳим ўрин тутади.

Солиқларни тўлиқ бажариш билан боғлиқ вазиятда солиқ маъмуриятчилигининг роли фуқароларнинг жамият олдидаги мажбуриятларини бажаришлари учун қулайликлар яратиш билан чекланади

Солиқ имтиёзлари хайрия ишларини рағбатлантириш ёки арзон уй-жойларни қўллаб-қувватлаш каби муайян ижтимоий мақсадларни илгари суриш учун ҳам қўлланилиши мумкин.

Сўнгги йилларда солиққа риоя қилиш масаласи фискал барқарорлик, иқтисодий ривожланиш ва ижтимоий тенгликка таъсири туфайли тобора кўпроқ эътиборни тортмоқда

Солиқлар қадим замонлардан бери олиб келинган, тарихий ёзувларда Месопотамияликлар, Мисрликлар ва Римликлар каби қадимги цивилизациялар томонидан ўрнатилган ўлпон, ушр ва мажбуриятларнинг турли шакллари ҳужжатлаштирилган.

Жаҳон тажрибалари кўрсатишича, ҳозирги кунда инновациялар нафақат алоҳида ташкилотларнинг ривожланишида, балки миллий иқтисодиётнинг рақобат-бардошлигини таъминлаш, аҳолининг ҳаёт сифатини яхшилаш ва унинг фаровонлигини оширишда муҳим роль ўйнайди

Тижорат банклари мамлакат иқтисодий тизимининг асосий бўғини ҳисобланиб, улар иқтисодий ўсишни таъминлаш, молиявий тизим барқарорлигини сақлаш ва ресурсларни тақсимлашда муҳим рол ўйнайди. Банкларнинг фаолиятини тартибга солишдаги асосий омиллардан бири солиқ тизимидир. Фойда солиғи юридик шахслар, шу жумладан банклар томонидан олинган соф даромаддан давлат бюджетига ўтказиладиган мажбурий тўловдир. Фойда солиғи банкларнинг иқтисодий фаолиятида муҳим кўрсаткич бўлиб, уларнинг даромадларини қайта тақсимлаш ва молиявий барқарорлигини таъминлашда асосий воситалардан бири саналади.

Бугунги янги Ўзбекистон шароитида мамлакатимизда инновацион фаолиятни солиқлар воситасида молиявий рағбатлантириш масалаларини ўрганиш давлатнинг асосий вазифаларидан бири ҳисобланади. Инновацион фаолиятни рағбатлантиришда солиқ имтиёзларининг роли Ўзбекистон Республикаси Президенти томонидан 2018 йилни “ Фаол тадбиркорлик, инновацион ғоялар ва техналогияларни қўллаб-қувватлаш йили” деб эълон қилиниши, ҳамда мазкур йилга бағишланган алоҳида дастурни қабул қилиниши билан мамлакатимизда инновацион фаолиятни ривожлантириш йўлида катта ишлар бошланди.

Қонунчиликка амал қилмасдан фаолият юритувчи ва солиқ тўлашдан бўйин товлайдиган фаолият билан тавсифланган норасмий иқтисодиёт кўплаб мамлакатларда иқтисодий ривожланиш, ижтимоий фаровонлик ва бошқарув учун жиддий муаммоларни келтириб чиқармоқда

Амалдаги меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда амортизация қилинадиган активлар атамасига қисқача изоҳ келтирилган ҳолда таснифлаш мезонлари белгиланган ва молиявий ҳисоботда узоқ муддатли активлар сифатида таснифланадиган активлар таркиби келтирилганлигини кўриш мумкин. 

Мазкур тезисда бюджет саводхонлиги давлат молияси тизими ривожланишида муҳим омил сифатида кўриб чиқилади. У молиявий саводхонликдан фарқли равишда фуқароларнинг давлат бюджети тузилиши ва мазмунини тушуниши ҳамда бюджет сиёсатини баҳолай олишини англатади. Open Budget Survey 2023 маълумотлари асосида бюджет ахбороти очиқлиги ва жамоатчилик иштироки ўртасидаги тафовут таҳлил қилинади. Шунингдек, дастурий бюджетлаштириш, интерактив платформалар ва “фуқаролар учун бюджет” форматлари бюджет маълумотларини соддалаштириш ва жамоатчилик назоратини кучайтириш воситалари сифатида баҳоланади

Ривожланаётган мамлакатларнинг ўз қонунларини қўллаш қобилияти, солиқдан қочиш ва бўйин товлашнинг олдини олиш учун кучлироқ анти-қатарувчи қоидалар ва солиқ базасини кенгайтириш - буларнинг барчаси умумий солиқларни ошириш учун зарурдир