O‘ZBEKISTONDA KORRUPSIYA VA YASHIRIN IQTISODIYOTNING INSTITUTSIONAL OMILLARI - MAKROIQTISODIY OQIBATLAR VA QARSHI KURASHISH MEXANIZMLARI
DOI:
https://doi.org/10.60078/2992-877X-2026-vol4-iss5-pp63-72Annotasiya
Mazkur maqolada O‘zbekistonda korrupsiya va yashirin iqtisodiyot o‘rtasidagi institutsional bog‘liqlik, ularning bozor raqobati, investitsiya muhiti, davlat boshqaruvi sifati va makroiqtisodiy barqarorlikka ta’siri tahlil qilingan. Tadqiqotning maqsadi korrupsion amaliyotlarning yashirin iqtisodiyot kengayishiga ta’sir mexanizmlarini aniqlash hamda korrupsiyaga qarshi institutsional siyosatni takomillashtirish bo‘yicha ilmiy asoslangan takliflar ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqotda tizimli tahlil, qiyosiy tahlil, iqtisodiy-statistik tahlil, huquqiy-institutsional tahlil va mantiqiy umumlashtirish usullaridan foydalanildi. Empirik baza sifatida 2017–2025-yillardagi xalqaro reytinglar, 2023–2024-yillardagi korrupsiyaga oid jinoyatlar statistikasi, normativ-huquqiy hujjatlar va ilmiy adabiyotlar o‘rganildi. Natijalar korrupsiya nafaqat huquqbuzarlik, balki resurslar taqsimoti, budjet xarajatlari samaradorligi, soliq intizomi va yashirin iqtisodiyot hajmiga ta’sir qiluvchi tizimli institutsional omil ekanini ko‘rsatadi. Maqolada compliance control, raqamli monitoring, davlat xaridlarida shaffoflikni kuchaytirish, aktivlarni qaytarish va korrupsion risklarni oldindan baholash mexanizmlarini institutsional jihatdan takomillashtirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
korrupsiya yashirin iqtisodiyot institutsional sifat makroiqtisodiy barqarorlik davlat boshqaruvi investitsiya muhitiBibliografik manbalar
Ahmedov, F. (2023). O‘zbekistonda yashirin iqtisodiyot ulushini qisqartirish masalalari. Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 1(5), 77–83.
Alimov, G. A., & Isroilov, B. I. (2020). Tenevaya ekonomika, korrupsiya, vzyatochnichestvo: ugolovno-pravovaya otsenka. Adolat.
Anti-Corruption Agency of the Republic of Uzbekistan. (2025). The national anti-corruption report 2024. https://aca.uz
Ashurov, M. S. (2023a). Innovatsion faoliyatni rivojlantiruvchi omillar va ulardan samarali foydalanish yo‘nalishlari. Yashil iqtisodiyot va taraqqiyot, 10, 571–575.
Ashurov, M. S. (2023b). O‘zbekiston iqtisodiyotini innovatsion modelga o‘tishining ayrim yo‘nalishlari. Ijtimoiy-gumanitar fanlarning dolzarb muammolari, 5(3), 93–99.
Boziyeva, Z. A. (2014). Korrupsiya iqtisodiy xavfsizlikka tahdid omili sifatida. Qirg‘iziston Yevroosiyo iqtisodiy integratsiyasi yo‘lida xalqaro konferensiyasi materiallari, 80.
Enikeev, Sh. I. (2015). Ekonomicheskaya sushchnost i posledstviya korrupsionnoy deyatelnosti. Dialektika protivodeystviya korrupsii: Materialy V Vserossiyskoy nauchno-prakticheskoy konferensii, 53–58.
Klitgaard, R. (1988). Controlling corruption. University of California Press.
Kurpayanidi, K. I. (2025). Tenevaya gran reform: institutsionalnye vyzovy modernizatsii v Uzbekistane. Vestnik Sibirskogo gosudarstvennogo industrialnogo universiteta, 3(53), 131–143. https://doi.org/10.57070/2304-4497-2025-3(53)-131-143
Kurpayanidi, K. I. (2026a). Economic institutions and entrepreneurship: The theoretical-methodological analysis. LAP Lambert Academic Publishing. https://doi.org/10.5281/zenodo.17933623
Kurpayanidi, K. I. (2026b). Innovation ecosystems and technological entrepreneurship. LAP Lambert Academic Publishing.
Lazarev, E. N., & Chekmaev, S. V. (2021). Korrupsiya kak ugroza ekonomicheskoy bezopasnosti. Rossiya: Tendensii i perspektivy razvitiya, 16, 190–191.
Mauro, P. (1995). Corruption and growth. The Quarterly Journal of Economics, 110(3), 681–712. https://doi.org/10.2307/2946696
Medina, L., & Schneider, F. (2019). Shedding light on the shadow economy: A global database and the interaction with the official economy. Journal of International Development, 31(6), 461–488. https://doi.org/10.1002/jid.3394
Menyshenina, N. N. (2014). Korrupsiya v Rossiyskoy Federatsii: Genezis, formy, tekhnologii, protivodeystvie. Ural University Press.
Naumov, Yu. G. (2014). Institutsionalnaya korrupsiya v sisteme ekonomicheskikh institutov postsovetskoy Rossii. Vestnik Moskovskogo universiteta MVD Rossii, 7, 39–41.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 29-iyundagi PF-6013-son Farmoni. (2020). Korrupsiyaga qarshi kurashish tizimini takomillashtirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar. https://lex.uz
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 6-iyuldagi PF-6257-son Farmoni. (2021). Korrupsiyaga qarshi murosasiz munosabatda bo‘lish muhitini yaratish chora-tadbirlari. https://lex.uz
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 6-iyuldagi PQ-5177-son Qarori. (2021). Korrupsiyaga qarshi kurashish faoliyatini samarali tashkil etishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar. https://lex.uz
O‘zbekiston Respublikasining 2014-yil 5-maydagi O‘RQ-369-son Qonuni. (2014). Davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari faoliyatining ochiqligi to‘g‘risida. https://lex.uz
O‘zbekiston Respublikasining 2017-yil 3-yanvardagi O‘RQ-419-son Qonuni. (2017). Korrupsiyaga qarshi kurashish to‘g‘risida. https://lex.uz
O‘zbekiston Respublikasining 2018-yil 12-apreldagi O‘RQ-474-son Qonuni. (2018). Jamoatchilik nazorati to‘g‘risida. https://lex.uz
O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 22-apreldagi O‘RQ-684-son Qonuni. (2021). Davlat xaridlari to‘g‘risida. https://lex.uz
OECD. (2019). Anti-corruption reforms in Uzbekistan: Fourth round of monitoring of the Istanbul Anti-Corruption Action Plan. OECD Publishing.
Rahmonov, L. (2023). O‘zbekistonda xufiyona iqtisodiyot ulushini kamaytirishda moliyaviy instrumentlardan samarali foydalanish masalalari. Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 1(6), 189–195.
Rose-Ackerman, S., & Palifka, B. J. (2016). Corruption and government: Causes, consequences, and reform (2nd ed.). Cambridge University Press.
Schneider, F., & Enste, D. H. (2013). The shadow economy: An international survey (2nd ed.). Cambridge University Press.
Suleymanov, S. (2022). Teoreticheskie osnovy protivostoyaniya prestupnosti na potrebitelskom rynke. Litres.
Transparency International. (2026). Corruption Perceptions Index 2025: Uzbekistan. https://www.transparency.org/en/countries/uzbekistan
World Bank. (2025). Worldwide Governance Indicators: Methodology and 2024 update. World Bank.
