TURKIYADA XORIJIY TO‘G‘RIDAN-TO‘G‘RI INVESTITSIYALAR VA IQTISODIY O‘SISH O‘RTASIDAGI SABAB-OQIBAT BOG‘LIQLIGI: TODA–YAMAMOTO TAHLILI
DOI:
https://doi.org/10.60078/3060-4842-2026-vol3-iss1-pp435-449Annotasiya
Mazkur tadqiqotda 1980–2020 yillarni qamrab olgan yillik vaqt qatorlari ma’lumotlari asosida Turkiyada xorijiy to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalar (XTI)ning iqtisodiy o‘sishga sababiy ta’siri tahlil qilinadi. Iqtisodiy o‘sish ko‘rsatkichi sifatida aholi jon boshiga real yalpi ichki mahsulot (YaIM)dan foydalanilgan. Ma’lumotlar Jahon banki va TurkStat kabi nufuzli xalqaro manbalardan olingan bo‘lib, barcha o‘zgaruvchilar statistik tahlilga moslashtirish maqsadida logarifmlashtirilgan. Integratsiya tartiblari turlicha bo‘lgan o‘zgaruvchilar mavjudligi sababli, aralash integratsiya tartiblariga nisbatan barqaror bo‘lgan Toda–Yamamoto sababiylik yondashuvi qo‘llanildi. Qatorlarning stasionarligi Kengaytirilgan Dikki–Faller va Phillips–Perron testlari yordamida tekshirildi, optimal lag uzunligi esa axborot mezonlari asosida aniqlangan. Modelning mosligini ta’minlash uchun avtokorrelyatsiya, geteroskedastiklik va strukturaviy barqarorlik bo‘yicha diagnostik testlar o‘tkazildi. Empirik natijalar 1% ahamiyatlilik darajasida XTIdan iqtisodiy o‘sishga yo‘nalgan statistik jihatdan ahamiyatli bir tomonlama sababiylik mavjudligini, aks yo‘nalishda esa sababiylik aniqlanmaganligini ko‘rsatdi. Ushbu natijalar XTI nafaqat tashqi kapital manbai, balki unumdorlikni oshirish, bilim va texnologiyalar transferini ta’minlash hamda tarkibiy transformatsiyani rag‘batlantirish orqali iqtisodiy o‘sishning strategik omili sifatida namoyon bo‘lishini ko‘rsatadi. Uzoq muddatli ma’lumotlar bazasidan foydalanish va makroiqtisodiy tuzilmani hisobga olish orqali tadqiqot rivojlanayotgan iqtisodiyotlarda XTI va iqtisodiy o‘sish o‘rtasidagi bog‘liqlik bo‘yicha adabiyotlarga metodologik jihatdan asoslangan va kontekstual ahamiyatga ega hissa qo‘shadi
Kalit so‘zlar:
xorijiy to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalar iqtisodiy o‘sish Toda–Yamamoto sababiylik testi vaqt qatorlari tahlili Turkiya iqtisodiyotiBibliografik manbalar
Adams, S. (2009). Foreign direct investment, domestic investment, and economic growth in Sub-Saharan Africa. Journal of Policy Modeling, 31(6), 939–949.
Agosin, M. R. & Machado, R. (2005). Foreign investment in developing countries: Does it crowd in domestic investment? Oxford Development Studies, 33(2), 149–162.
Akinlo, A. E. (2004). Foreign direct investment and growth in Nigeria: An empirical investigation. Journal of Policy Modeling, 26(5), 627–639.
Alagoz, M. & Yılmaz, B. (2013). Türkiye’de doğrudan yabancı yatırımların verimlilik ve büyüme üzerindeki etkileri. Maliye Dergisi, 165, 123–140.
Alfaro, L., Areendam, C., Kalemli-Ozcan, S. & Sayek, S. (2004). FDI and economic growth: The role of local financial markets. Journal of International Economics, 64(1), 89–112.
Alfaro, L., Kalemli-Ozcan, S. & Volosovych, V. (2010). Why doesn't capital flow from rich to poor countries? An empirical investigation. Review of Economics and Statistics, 90(2), 347–368. https://doi.org/10.1162/rest.90.2.347.
Ayaydın, H. (2010). Türkiye’de doğrudan yabancı sermaye yatırımları ile ekonomik büyüme ilişkisi: Nedensellik analizi (1970–2007). İktisat, İşletme ve Finans, 25(289), 33–50.
Aydın, M. (2007). Doğrudan yabancı sermaye yatırımları ve ekonomik büyüme ilişkisi: Türkiye örneği (1987–2006). Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 21(2), 63–79.
Balcı, A. (2013). Sosyal bilimlerde araştırma: Yöntem, teknik ve ilkeler (11. bs.). Pegem Akademi.
Barlas, Y. (1996). Formal aspects of model validity and validation in system dynamics. System Dynamics Review, 12(3), 183–210.
Barro, R. J. & Sala-i-Mart’in, X. (1995). Economic growth. McGraw-Hill.
Bengoa, M. & Sanchez-Robles, B. (2003). Foreign direct investment, economic freedom and growth: New evidence from Latin America. European Journal of Political Economy, 19(3), 529–545.
Blomström, M. & Kokko, A. (1996). The impact of foreign investment on host countries: A review of the empirical evidence. World Bank Policy Research Working Paper No. 1745.
Borensztein, E., De Gregorio, J. & Lee, J. W. (1998). How does foreign direct investment affect economic growth? Journal of International Economics, 45(1), 115–135.
Campos, N. F. & Kinoshita, Y. (2002). Foreign direct investment as technology transferred: Some panel evidence from the transition economies. The Manchester School, 70(3), 398–419.
Carkovic, M. & Levine, R. (2005). Does foreign direct investment accelerate economic growth? In T. Moran, E. Graham, & M. Blomström (Eds.), Does foreign direct investment promote development? (pp. 195–220). Institute for International Economics.
Chowdhury, A. & Mavrotas, G. (2006). FDI and growth: What causes what? The World Economy, 29(1), 9–19.
Çeviş, E. İ. & Çam, M. H. (2015). Türkiye'de sektörler itibariyle doğrudan yabancı yatırımların belirleyicileri. Süleyman Demirel Üniversitesi İİBF Dergisi, 20(1), 153–174.
De Mello, L. R. (1999). Foreign direct investment-led growth: Evidence from time series and panel data. Oxford Economic Papers, 51(1), 133–151.
Dereli, F. (2018). Türkiye’de doğrudan yabancı sermaye yatırımları ile ekonomik büyüme arasındaki nedensellik ilişkisi: Toda–Yamamoto testi uygulaması (1995–2017). Uluslararası Ekonomi ve Yenilik Dergisi, 4(2), 150–163.
Dickey, D. A. & Fuller, W. A. (1979). Distribution of the estimators for autoregressive time series with a unit root. Journal of the American Statistical Association, 74(366’a), 427–431.
Dritsakis, N. (2004). A causal relationship between stock market, exports and economic growth for Greece. American Journal of Applied Sciences, 1(3), 230–235.
Durham, J. B. (2004). Absorptive capacity and the effects of foreign direct investment and equity foreign portfolio investment on economic growth. European Economic Review, 48(2), 285–306.
Enders, W. (2014). Applied econometric time series (4th ed.). Wiley.
Engle, R. F. & Granger, C. W. J. (1987). Co-integration and error correction: Representation, estimation, and testing. Econometrica, 55(2), 251–276. https://doi.org/10.2307/1913236.
Esen, Ö. & Yıldız, R. (2016). Dış borçlar, doğrudan yabancı yatırımlar ve ekonomik büyüme ilişkisi: Türkiye örneği (1980–2013). İktisat İşletme ve Finans, 31(363), 73–98. https://doi.org/10.3848/iif.2016.363.4826.
Giles, D. (2011). Testing for Granger causality. Econometrics Beat: Dave Giles' Blog. Retrieved from http://davegiles.blogspot.com/2011/04/testing-for-granger-causality.html.
Giritlioğlu, S. (2024). The economıc impacts of envıronmental dıplomacy inıtıatıves between central asıan countrıes and chına, 6 Th Internatıonal Congress on Economıcs, Fınance ond Energy, Economic Resilience for Sustainable and Inclusive Growth in the Multi-crisis Era.
Görg, H. & Greenaway, D. (2004). Much ado about nothing? Do domestic firms really benefit from foreign direct investment? The World Bank Research Observer, 19(2), 171–197.
Gujarati, D. N. & Porter, D. C. (2009). Basic econometrics (5th ed.). McGraw-Hill/Irwin.
Hamilton, J. D. (1994). Time series analysis. Princeton University Press.
Hermes, N. & Lensink, R. (2003). Foreign direct investment, financial development and economic growth. Journal of Development Studies, 40(1), 142–163. https://doi.org/10.1080/00220380412331293707.
Hussain, A. & Haque, M. M. (2016). Foreign direct investment, economic growth and financial development: Evidence from Bangladesh. International Journal of Economics and Finance, 8(6), 37–46.
Johansen, S. (1991). Estimation and hypothesis testing of cointegration vectors in Gaussian vector autoregressive models. Econometrica, 59(6), 1551–1580. https://doi.org/10.2307/2938278.
Kar, M. & Pentecost, E. J. (2000). Financial development and economic growth in Turkey: Further evidence on the causality issue. Economic Research Forum Working Paper No. 0117.
Karış, H. & Tandoğan, V. (2020). Türkiye’de doğrudan yabancı yatırımların ekonomik büyüme üzerindeki etkisi: Toda–Yamamoto yöntemi ile bir analiz. Ekonomi ve Kalkınma Araştırmaları Dergisi, 6(1), 1–18.
Kwiatkowski, D., Phillips, P. C. B., Schmidt, P. & Shin, Y. (1992). Testing the null hypothesis of stationarity against the alternative of a unit root. Journal of Econometrics, 54(1–3), 159–178.
Li, X. & Liu, X. (2005). Foreign direct investment and economic growth: An increasingly endogenous relationship. World Development, 33(3), 393–407. https://doi.org/10.1016/j.worlddev.2004.11.001.
Lucas, R. E. (1988). On the mechanics of economic development. Journal of Monetary Economics, 22(1), 3–42. https://doi.org/10.1016/0304-3932(88)90168-7.
Lütkepohl, H. (2005). New introduction to multiple time series analysis. Springer.
Maddala, G. S. & Kim, I. M. (1998). Unit roots, cointegration, and structural change. Cambridge University Press.
Omri, A. & Kahouli, B. (2014). The nexus among foreign investment, energy consumption and economic growth: Evidence from panel cointegration and causality tests. Energy Economics, 42, 110–120.
Özkan-Günay, E. (2011). Türkiye’de doğrudan yabancı yatırımların büyüme ve istihdam üzerindeki etkisi. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11(1), 1–20.
Pata, U. K. (2017). Enerji tüketimi ve çevresel sürdürülebilirlik arasındaki nedensellik ilişkisi: Türkiye için bir analiz. Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 7(2), 120–135.
Pegkas, P. (2015). The impact of FDI on economic growth in Eurozone countries. The Journal of Economic Asymmetries, 12(2), 124–132.
Phillips, P. C. B. & Perron, P. (1988). Testing for a unit root in time series regression. Biometrika, 75(2), 335–346. https://doi.org/10.1093/biomet/75.2.335.
Romer, P. M. (1986). Increasing returns and long-run growth. Journal of Political Economy, 94(5), 1002–1037. https://doi.org/10.1086/261420.
Shahbaz, M. & Rahman, M. M. (2010). Foreign capital inflows-growth nexus and role of domestic financial sector: An ARDL cointegration approach for Pakistan. Journal of Economic Research, 15(2), 207–231.
Solow, R. M. (1956). A contribution to the theory of economic growth. Quarterly Journal of Economics, 70(1), 65–94.
Tang, S., Selvanathan, E. A. & Selvanathan, S. (2008). Foreign direct investment, domestic investment and economic growth in China: A time series analysis. The World Economy, 31(10), 1292–1309.
Temiz, D. & Gökçegür, S. (2014). The relationship between FDI and financial development in Turkey. Procedia- Social and Behavioral Sciences, 109, 1070–1075.
Toda, H. Y. & Yamamoto, T. (1995). Statistical inference in vector autoregressions with possibly integrated processes. Journal of Econometrics, 66(1–2), 225–250. https://doi.org/10.1016/0304-4076(94)01616-8.
Tutar, İ. & Tansel, A. (2016). Türkiye'de doğrudan yabancı sermaye yatırımları ve ekonomik büyüme ilişkisi. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 71(4), 1077–1096.
Ucal, M. (2014). Panel data analysis of foreign direct investment and economic growth relationship in developing countries. Investment Management and Financial Innovations, 11(2), 228–234.
UNCTAD. (2020). World investment report 2020: International production beyond the pandemic. United Nations Conference on Trade and Development. Retrieved from https://unctad.org/webflyer/world-investment-report-2020.
White, H. (1980). A heteroskedasticity-consistent covariance matrix estimator and a direct test for heteroskedasticity. Econometrica, 48(4), 817–838. https://doi.org/10.2307/1912934.
Yalçın, K. C. & Koçak, A. (2020). Türkiye’de doğrudan yabancı yatırımlar ve ekonomik büyüme ilişkisi: ARDL modeli yaklaşımı. Sosyoekonomi, 28(43), 73–88.
Yalçın, N. & Koçak, A. (2020). Doğrudan yabancı yatırımların ekonomik büyüme üzerindeki etkisinin zaman serisi analizi: Türkiye örneği. Ekonomik Yaklaşım, 31(1), 55–78. https://doi.org/10.5455/ey.280519.
Yalçınkaya, A. & Saraç, T. B. (2014). Türkiye’de doğrudan yabancı yatırımlar ve ekonomik büyüme ilişkisi: Eşbütünleşme analizi. Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi, 5(11), 93–106.
YASED. (2021). Türkiye’de doğrudan yabancı yatırımlar raporu. Uluslararası Yatırımcılar Derneği. Retrieved from https://yased.org.tr.
Yılmaz, B., Duran, H. E. & Yavuz, M. (2011). Zaman serisi analizi ve Türkiye'de ekonomik büyüme üzerine bir uygulama. Ekonomik Yaklaşım, 22(80), 15–34.
Yılmaz, Ö. & Gürsoy, T. (2022). Doğrudan yabancı yatırımların ekonomik büyümeye etkisi: Toda–Yamamoto yaklaşımı. Uluslararası İktisadi ve İdari İncelemeler Dergisi, 39, 83–102.
Yönet, M. & Tan, B. (2006). Doğrudan yabancı yatırımlar ve sanayi üretimi ilişkisi: Türkiye üzerine bir uygulama. Atatürk Üniversitesi İİBF Dergisi, 20(1), 63–80.
Yücel, F. (2009). Foreign direct investment and economic growth: The case of Turkey. Financial Studies, 13(1), 23–35.
Yuklashlar
Nashr qilingan
Qanday qilib iqtibos keltirish kerak
Nashr
Bo'lim
Litsenziya
Ushbu ish Creative Commons Attribution 4.0 Worldwide.
