ЎЗБЕКИСТОНДА КОНСОЛИДАЦИЯЛАШГАН МОЛИЯВИЙ ҲИСОБОТНИ ТУЗИШ МУАММОЛАРИ ВА ЕЧИМЛАРИ
DOI:
https://doi.org/10.60078/3060-4842-2026-vol3-iss3-pp270-278Annotasiya
Мақолада консолидациялашган молиявий ҳисоботларни (кейинги ўринларда – КМҲ) Молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартлари (кейинги ўринларда – МҲХС) талаблари асосида тайёрлаш жараёнида учрайдиган муаммолар институционал, методик ва ташкилий жиҳатдан таҳлил қилинган. Тадқиқотда КМҲ, алоҳида корхоналар ҳисоботини моддама-модда жамлаш амалиётидан кўра кенгроқ тизим сифатида талқин қилиниб, гуруҳ даражасидаги иқтисодий муносабатлар, консолидациялашган корхоналар устидан назоратни амалга ошириш механизми, консолидациялаш учун зарур ахборот тизими ва интеграциялашган ҳисоб сиёсатини ташкил этиш масалалари ўрганилди. Мақолада Ўзбекистон шароитида консолидациялаш жараёнида учрайдиган асосий амалий муаммолар, яъни назоратни баҳолашдаги формал ёндошувлар, ягона гуруҳ ҳисоб сиёсатини қўллаш ва гуруҳ ичидаги операцияларни ўзаро бартараф этиш (элиминация) билан боғлиқ муаммолар, саёз маълумотлар базаси ва кадрлар салоҳиятининг етарли эмаслиги каби омиллар ўрганиб чиқилган. Мазкур муаммолар бешта асосий гуруҳ (меъёрий-институционал, ташкилий-бошқарув, методик, техник ва кадрлар)га ажратилди, ва уларнинг таҳлили натижасида муаллиф томонидан диагностика модели таклиф этилди. Шунингдек, консолидациялаш периметрини аниқлаш, гуруҳ ҳисоб сиёсатини стандартлаштириш, маълумотлар базасини модернизация қилиш ва инсон капитали салоҳиятини ошириш бўйича амалий тавсиялар ишлаб чиқилди. Тадқиқот натижалари Ўзбекистонда консолидациялашган молиявий ҳисоботларни тайёрлашни такомиллаштириш, корпоратив бошқарув шаффофлигини ошириш ва ҳисобот тузувчи корпоратив гуруҳларни халқаро молиявий бозоргага интеграциялашув жараёнини чуқурлашишига хизмат қилади
Kalit so‘zlar:
консолидациялашган молиявий ҳисобот МҲХС МҲХС (IFRS) 10 корпоратив гуруҳ назорат модели гуруҳ ҳисоб сиёсати ўзаро бартараф этиш (элиминация) ахборот базаси консолидациялаш периметри профессионал мушоҳадаBibliografik manbalar
Avazov I. (2025) Konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobot ma’lumotlarini tahlil qilish masalalari // Muhandislik va iqtisodiyot. – Toshkent, noyabr. - № 11. – Б.358-362. (https://muhandislik-iqtisodiyot.uz/index.php/journal/article/view/1351?utm_source).
Childs, W.H. (1949) Consolidated Financial Statements: Principles and Procedures. - Ithaca, NY: Cornell University Press, - 367 p.
Grossi, G. (2009) New development: Consolidated financial reporting as a stimulus for change in Italian local government // Public Money & Management. - Vol. 29. - № 4. - P. 261–264. – DOI.
Heald, D.; Georgiou, G. (2000) Consolidation principles and practices for the UK government sector // Accounting and Business Research. - Vol. 30. - № 2. - P. 153–167. - DOI: 10.1080/00014788.2000.9728932.
Kam, V. (1990) Accounting Theory. - 2-нашр. - New York: John Wiley & Sons, - 608 б. - ISBN 978-0-471-50704-8.
Riahi-Belkaoui, A. (2004) Accounting Theory. - London: Thomson, - 598 б. - ISBN 978-1-84480-029-2.
Robb, A.; Newberry, S. (2007) Globalization: governmental accounting and International Financial Reporting Standards // Socio-Economic Review. - Vol. 5. - № 4. - P. 725–754. - DOI: 10.1093/ser/mwm017.
Safarov S. (2025) “Konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotni tuzishning chet mamlakatlar tajribasi va undan mamlakatimiz iqtisodiyotida joriy etish istiqbollari”. Modern Science and Research, vol. 4, no. 4, Apr. pp. 914-9, https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/79924.
Schroeder, R.G.; Clark, M.W.; Cathey, J.M. (2009) Financial Accounting Theory and Analysis: Text and Cases. - 9-нашр. - Hoboken, NJ: John Wiley & Sons, - 630 б. - ISBN 978-0-47012-881-7.
Walker, R.G. (1978) International Accounting Compromises: The Case of Consolidation Accounting // Abacus. -Vol. 14. - № 2. - P. 97-111. - DOI: 10.1111/j.1467-6281.1978.tb00060.x.
Walker, R.G.; Mack, J. (1998) The Influence of Regulation on the Publication of Consolidated Statements // Abacus. - Vol. 34. - № 1. - P. 48-74. - DOI: 10.1111/1467-6281.00022.
Джумaнoв С.А. (2019) Молиявий ҳисобoт ахборотлaрини халқаро стандартлaр aсoсидa кoмпиляция қилиш: иқтисод фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) илмий даражасини олиш учун диссертация автореферати. – Тошкент, – Б. 11-24.
Қарор (2020) Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 24 февралдаги “Молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартларига ўтиш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги ПҚ-4611-сонли қарори.
Қарор (2025) Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025 йил 15 сентябрдаги «Молиявий ҳисоб тизимини халқаро талаб ва стандартларга мувофиқ такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ПҚ-282-сонли қарори.
Насретдинов С.С., Хасанов Б.А. (2003) Консолидациялаштирилган (умумлаштирилган) бухгалтерия ҳисоботи // Ўзбекистон иқтисодий ахборотномаси. – Тошкент, -№10. – Б.14-16.
Ризаев Н. К.; Темирханова М. Ж.; Ли Ш. (2021) Improving the Intangible Assets Accounting: In a Pandemic Period // Annals of the Romanian Society for Cell Biology (Annals of R.S.C.B.). – Vol. 25. – Issue 2. – P. 573–590. – [Электронный ресурс]. – Режим доступа: https://annalsofrscb.ro/index.php/journal/article/download/985/830/1851 (дата обращения: 24.01.2026).
Ризаев Н.К. (2018) Интеллектуал мулк объектлари ҳисоби ва таҳлилини ташкил этиш методологияси: фан доктори (DSc) илмий даражасини олиш учун диссертация автореферати. – Тошкент, – Б. 5-14.
Хасанова Х. (2024). Молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартлари асосида инвестициялар ҳисобини ташкил этиш. Академические исследования в современной науке, 3(50), Б. 168–171. (https://inlibrary.uz/index.php/arims/article/view/62006).
Хўжабеков Н.Б. (2009) Бизнес бирлашишида консолидациялашган молиявий ҳисоботларни такомиллаштириш: иқтисод фанлари номзоди илмий даражасини олиш учун диссертация автореферати. – Тошкент, – Б. 7-17.
